Współczesne badania nad snem niemowląt coraz wyraźniej odchodzą od traktowania snu jako wyuczonego zachowania lub problemu do „rozwiązania”. Sen w pierwszych miesiącach i latach życia dziecka jest procesem regulowanym biologicznie, sensorycznie i relacyjnie, wiemy też, że silnie zależy od obecności i dostępności rodziców.
Niedojrzały układ nerwowy i potrzeba koregulacji
Noworodek przychodzi na świat z układem nerwowym, który jest jeszcze strukturalnie i funkcjonalnie niedojrzały, zwłaszcza w obszarach odpowiedzialnych za samoregulację emocji i pobudzenie. Badania neurobiologiczne jednoznacznie pokazują, że w pierwszych latach życia dziecko nie ma możliwości, by regulować się samo, lecz jest regulowane przez układ nerwowy mamy i taty. Allan Schore opisuje ten proces jako pozawerbalną, emocjonalną synchronizację pomiędzy dzieckiem a dorosłym, która zachodzi głównie poprzez dotyk, ton głosu, rytm oddechu i obecność ciała. W kontekście snu oznacza to, że niemowlę nie „wycisza się” samo, tylko potrzebuje zewnętrznego regulatora, aby przejść ze stanu pobudzenia do snu, czyli brak takiej regulacji może skutkować trudnościami w zasypianiu lub częstymi wybudzeniami.
Sen jako stan szczególnej wrażliwości
Z punktu widzenia biologii ewolucyjnej sen jest stanem szczególnej wrażliwości. U małego dziecka zasypianie w izolacji może być interpretowane przez prymitywne struktury mózgu jako potencjalne zagrożenie. Dlatego obecność rodzica działa jak sygnał bezpieczeństwa, umożliwiający obniżenie poziomu pobudzenia. Badania nad regulacją autonomicznego układu nerwowego wskazują, że bliskość opiekuna obniża aktywność osi HPA (kortyzol), sprzyja aktywacji układu przywspółczulnego (nerw błędny), stabilizuje rytm serca i oddechu niemowlęcia. Ruth Feldman w swoich badaniach nad synchronią biologiczną pokazuje, że regularna, czuła interakcja przed snem (np. przez kontakt skóra do skóry, kołysanie, karmienie) sprzyja długofalowemu rozwojowi mechanizmów samoregulacji i lepszej organizacji snu przez całe życie. Z perspektywy teorii przywiązania sen nie jest stanem „oddzielonym” od relacji. Wręcz przeciwnie, nocne zasypianie i wybudzenia są częścią systemu przywiązaniowego, którego celem jest utrzymanie bliskości z rodzicem w momentach zwiększonej wrażliwości.
Bliskość a rozwój samodzielności
Dzieci z kształtującym się bezpiecznym stylem przywiązania częściej wykazują większą elastyczność w regulacji snu. Reagowanie mamy i taty na sygnały dziecka nocą nie osłabia autonomii, lecz ją wspiera, a zdolność do samodzielnego zasypiania pojawia się wtórnie, jako efekt dojrzałości neurobiologicznej i doświadczeń bycia regulowanym. W tym kontekście bliskość przed snem nie jest „nawykiem”, który trzeba eliminować, lecz rozwojowym pomostem między koregulacją a przyszłą samoregulacją. Nowoczesne podejście do snu niemowląt (m.in. McKenna, Sadeh, Douglas) podkreśla, że nocne wybudzenia są normą biologiczną w pierwszych latach życia, sen niemowlęcia jest silnie powiązany z rytmami karmienia, rozwojem neurologicznym i separacją. Dlatego strategie oparte wyłącznie na behawioralnym „trenowaniu snu” nie uwzględniają dojrzałości układu nerwowego dziecka. Coraz więcej autorów wskazuje, że responsywna obecność opiekuna przed snem nie zwiększa długoterminowych problemów ze snem, może obniżać poziom stresu u dziecka, oraz sprzyja poczuciu bezpieczeństwa, które jest fundamentem zdrowego snu.
„Moje dziecko zasypia tylko przy mnie” – co to naprawdę oznacza?
Z perspektywy naukowej bliskość przed snem nie jest „rozpieszczaniem”, nie opóźnia rozwoju samodzielności, nie stoi w sprzeczności z budowaniem zdrowych nawyków snu. Wręcz przeciwnie, jest rozwojowo adekwatną odpowiedzią na potrzeby niedojrzałego układu nerwowego. To, co dla dorosłego bywa „nawykiem”, dla niemowlęcia jest regulatorem biologicznym, bez którego sen staje się trudniejszy, a układ nerwowy bardziej obciążony. Dzieci rzadko „domagają się bliskości bez powodu”, dorośli często mówią: „on zasypia tylko przy mnie”, „ona nie chce się odkleić wieczorem”. Z perspektywy klinicznej takie zachowania niemal zawsze korelują z okresem zwiększonego obciążenia, czyli skokiem rozwojowym, chorobą, adaptacją żłobkową, nadmiarem bodźców lub zmianą w dostępności jednego z rodziców. Bliskość przed snem nie jest wówczas „nawykiem”, lecz odpowiedzią regulacyjną. Co istotne, kiedy napięcie rodzica opada, potrzeba ta zazwyczaj samoistnie się zmniejsza, bez konieczności interwencji.
Dlaczego wieczorem jest najtrudniej?
Rodzice często pytają, „dlaczego przez cały dzień jest dobrze, a wieczorem się rozsypuje?”. W praktyce klinicznej wiemy, że wieczór to moment spadku zasobów regulacyjnych, układ nerwowy dziecka jest już „na granicy”, a bliskość uruchamia system przywiązania. Sen obnaża zmęczenie układu nerwowego. Dlatego właśnie w tym czasie potrzeba obecności dorosłego jest największa. Dzieci często wybierają jednego rodzica nie dlatego, że „wolą”, lecz dlatego, że się przy nim łatwiej regulują. Wielu rodziców przeżywa niepokój, gdy dziecko przed snem, odrzuca jednego z nich lub wyraźnie domaga się drugiego. Z klinicznego punktu widzenia nie jest to wybór relacyjny, lecz regulacyjny. Dziecko instynktownie sięga po tego dorosłego, przy którym łatwiej obniża pobudzenie, szybciej synchronizuje oddech i napięcie mięśniowe, doświadcza znanego rytmu. Zjawisko to jest zmienne w czasie i nie świadczy o jakości więzi.
Bliskość jako most, nie przeszkoda
Próby „uczenia samodzielności” w momentach przeciążenia często pogłębiają trudności ze snem. W praktyce klinicznej widać, że dzieci, które są zachęcane do samodzielnego zasypiania w okresach dużych zmian, częściej przeżywają wzrost nocnych wybudzeń
lub lęku separacyjnego. Dlatego, że samoregulacja nie może wyprzedzać dojrzałości neurobiologicznej. W momentach przeciążenia bliskość działa jak „most”, a nie przeszkoda w rozwoju. Rodzice, którzy pozwalają sobie i dziecku na bliskość przed snem, rzadziej zgłaszają długofalowe trudności, to bardzo ważna obserwacja z mojej perspektywy wielu lat pracy z rodzinami. Rodzice, którzy reagują na sygnały dziecka, nie traktują snu jako pola walki, pozwalają na bliskość w okresach większych potrzeb, często obserwują, że z czasem dziecko samo skraca potrzebę obecności, przechodzi do większej autonomii i ma bardziej elastyczny rytm snu. Proces ten nie jest liniowy, ale jest rozwojowo spójny.
Sen zaczyna się w relacji
Podejście z zakresu neurobiologii rozwoju, psychologii przywiązania i badań nad snem jednoznacznie wskazuje, że sen niemowlęcia nie zaczyna się w łóżeczku, lecz w relacji. Bliskość przed snem nie jest straconym czasem, tylko naturalnym mechanizmem regulacyjnym, wpisanym w biologię wczesnego dzieciństwa. Zrozumienie tego faktu pozwala rodzicom podejmować decyzje nie w oparciu o presję norm kulturowych, lecz o realne potrzeby rozwijającego się maluszka.
Emilia Adamczyk
W filozofii marki YOSOY kluczowe jest głębokie zrozumienie potrzeb rozwojowych dziecka. Nasze produkty powstają z myślą o realnym wsparciu dzieci i rodziców – tworzymy je z wyselekcjonowanych tkanin i dzianin najwyższej jakości. Starannie dobrane rozwiązania, takie jak rożek niemowlęcy, śpiworek do spania, śpiworek z nogawkami czy koc z wełny merino, mogą wspierać poczucie bezpieczeństwa, komfortu i stabilności dziecka w czasie zasypiania.
